ప్రయాణం ఆపని కవిత

    పరిమితులు లేని ఆకాశం లాంటిది కవిత్వం; దానికి సరిహద్దులతో ప్రమేయం లేదు.

శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని కొత్తూరు మట్టి వాసనలను గుండెల్లో నింపుకొని, ఒడిశాలోని బరంపురం సాంస్కృతిక పరిసరాల్లో రూపుదిద్దుకున్న అరుదైన సాహిత్య మూర్తిమత్వం  విజయచంద్ర (రొక్కం చంద్రశేఖర్ రావు) గారిది. జాతీయ బ్యాంకులో సుదీర్ఘంగా ముప్పైతొమ్మిది సంవత్సరాల పాటు సేవలందించి సీనియర్ మేనేజర్‌గా బాధ్యతలనుండి విరమణ తీసుకున్నారు.

మరోవైపు ఐదు దశాబ్దాలుగా నిరంతరాయంగా అక్షర సాధన చేస్తూ తెలుగు కవితా రంగాన్ని సుసంపన్నం చేశారు. వృత్తిపరమైన బాధ్యతల నుంచి విశ్రాంతి పొందినా, సాహిత్య జీవనం నుంచి ఎన్నడూ విశ్రాంతి తీసుకోకుండా ‘సాహిత్యమే శ్వాసగా, జీవితంగా’ మలచుకున్న శ్రమజీవి ఆయన. ‘ఆహ్వానం’ నుండి ప్రారంభమై ‘మౌన లిపి’, ‘మహా ఘోష’, ‘అసంఖ్యాక నక్షత్రాలు ఒక ఆకాశం’, ‘నీలి లాంతరు’, ‘ఊదా రంగు కలలు’, ‘ఓంకార’ వంటి పది విశిష్ట కవితా సంపుటులను వెలువరించి, తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో తనదైన శైలీ ముద్రను వేసారు. ఆయన కవితా సేద్యానికి గుర్తింపుగా ప్రతిష్టాత్మక ఉమ్మడిశెట్టి సాహితీ పురస్కారం (1998), స్వాగతికా అవార్డ్ (2004), అరసం విరియాల లక్ష్మీపతి పురస్కారం (2016), అక్షర గోదావరీ వంటి సాహితీ పురస్కారాలెన్నో లభించాయి.

ఆయన సృజించిన ‘ఓంకార’, ‘ఊదా రంగు కలలు’ రచనలు హిందీ భాషలోకి, ‘ఓంకార’ ఒరియా, బెంగాలీ, ఆంగ్ల భాషల్లోకి అనువాదమై, ప్రాంతీయ సరిహద్దులు దాటి బహుభాషా పాఠకుల ఆదరణ పొందాయి. నిశ్శబ్దంగా అక్షర తపస్సు చేస్తూ, సామాజిక ఆవేదనను కవితాత్మక శిల్పంగా మార్చడంలో సిద్ధహస్తులైన విజయచంద్ర గారి సాహితీ ప్రయాణం నేటి తరం కవులకు ఎంతో స్ఫూర్తిదాయకం. ఇటీవల ఆయన రాసిన ‘సుదీర్ఘం’ కవితపై విశ్లేషణ ‘సారంగ’ పాఠకులకు ప్రత్యేకం.

సుదీర్ఘం

నిశ్శబ్దాలు పెరిగాయి

మౌనాలు పెరిగాయి

ఒంటరితనాలు పెరిగాయి

నిష్క్రియా రాత్రులు పెరిగాయి

పెరట్లో సాయంత్రం పొగడపువ్వొకటి

అర్ధాంతరంగా

రాలిపడింది

రోజూ వెలిగే వీధి దీపం ఈరోజు

ఏదో వింత కోసం

ఎదురు చూస్తోంది

గోడ మీద దోమను వేటాడబోయిన బల్లి

ఓ క్షణం భీతిల్లి

వెనక్కి తగ్గింది

చూరు మీంచి రాలిన మంచు బిందువు

సరాసరి పువ్వు పెదవులపై జారుతూ

మధ్యలోనే

గడ్దకట్టింది

సన్నివేశం అసందర్భంగా ఆగింది

మెదడులో గొలుసు ఎవరైనా లాగేరా

ప్రమాద సంకేతమా

విపత్కర సందర్భమా

అనేక చక్రాలతో

అశేష సంకల్పాలతో

అమేయ బలిదానాలతో

సుదీర్ఘమౌతూ రాత్రి

ఆకలి యాత్ర

అవమానితుల యాత్ర

శోకార్తుల యాత్ర

వీధుల్లో

నగరాల్లో

సాగుతూనే ఉంది

ప్రజలు నడుస్తున్నారు

నేనూ నడుస్తున్నా

-విజయచంద్ర

     పై కవిత ఆధునిక మానవుడు ఎదుర్కొంటున్న మానసిక, సామాజిక సంక్షోభాలకు అద్దం పట్టే ఒక విశిష్టమైన కవితా శిల్పం. సమాజంలో క్రమంగా పెరుగుతున్న నిశ్శబ్దం, భయం, అసహాయత మరియు ఆర్థిక-సామాజిక అసమానతల నడుమ రూపుదిద్దుకున్న విస్తృతమైన యాతన ఈ కవితలోని ప్రధాన వస్తువు. కవిత ప్రారంభంలో వ్యక్తమయ్యే వ్యక్తిగత లేదా మానసిక ఏకాంతం, నిశ్శబ్దాలు మెల్లమెల్లగా పరిణామం చెందుతూ సామాజిక ఆవేదనగా, వీధుల్లో నడుస్తున్న ‘ప్రజల ఆకలి యాత్ర’ గా విస్తరిస్తాయి. కోవిడ్ లాక్‌డౌన్ నాటి వలస కార్మికుల కష్టాలు లేదా మానవాళి ఎదుర్కొనే భయానక విపత్కర పరిస్థితులు, శ్రమ జీవుల అవమానాలు, పోరాటాల కలబోతే ఈ కవిత వస్తువుగా రూపుదిద్దుకుంది.

     కవి ఎంచుకున్న శైలి అత్యంత సరళంగా ఉంటూనే గాఢమైన లోతును కలిగి ఉంది. రోజువారీ సాధారణ మాటల్లోనే ఒక విపత్తు కలిగించే భయాన్ని ప్రతిబింబించడం కవి శైలిలోని ప్రత్యేకత. ప్రకృతిలోని చిన్న చిన్న మార్పులను సమాజంలోని స్తబ్దతకు ప్రతీకలుగా చూపడంలో విజయచంద్ర గారి శైలీ విన్యాసం కనిపిస్తుంది.

      పెరట్లో సాయంత్రం పొగడపువ్వొకటి       

       అర్ధాంతరంగా  

       రాలిపడింది

అనడంలో పొగడపువ్వు సువాసనకు, ఆశలకు సంకేతం కాగా, అది ‘అర్ధాంతరంగా’ రాలిపోవడం అనేది ఆశలు లేదా జీవితాలు అసహజంగా, హఠాత్తుగా చిన్నాభిన్నం కావడాన్ని సూచిస్తుంది.

అలాగే :

చూరు మీంచి రాలిన మంచు బిందువు  

      సరాసరి పువ్వు పెదవులపై జారుతూ 

      మధ్యలోనే 

      గడ్డకట్టింది

అనే భావచిత్రం ద్వారా కాలాన్ని, చలనాన్ని, జీవితాల స్వేచ్ఛను ఏదో విపత్కర వాతావరణం స్తంభింపజేసిందనే సత్యాన్ని కవి ఆవిష్కరించారు.

     శిల్పపరంగా ఈ కవిత దృశ్యాత్మకతతో, శక్తివంతమైన ప్రతీకలతో సాగుతుంది. వేగంగా సాగిపోయే జీవితంలో హఠాత్తుగా ఏర్పడిన స్తబ్దతను వివరించడానికి కవి:

     సన్నివేశం అసందర్భంగా ఆగింది 

      మెదడులో గొలుసు ఎవరైనా లాగేరా

అనే ఆధునిక రూపాత్మక ప్రతీకను వాడారు. రైలులో ప్రయాణిస్తున్న ప్రయాణీకులు ప్రమాదం ముంచుకొస్తున్నప్పుడు అత్యవసర గొలుసు లాగినట్లు.. మానసిక ఆలోచనలు, జీవిత సమయం ఒక్కసారిగా స్తంభించిపోవడాన్ని ఇది స్పష్టంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. కవితా నిర్మాణం వ్యక్తిగత నిశ్శబ్దం నుండి ప్రారంభమై, విపత్కర సంఘటనల మీదుగా సమాజ బహుళ రూపానికి చురుగ్గా పరిణమిస్తుంది.

     అనేక చక్రాలతో 

      అశేష సంకల్పాలతో 

      అమేయ బలిదానాలతో 

      సుదీర్ఘమౌతూ రాత్రి

అని అనడంలో ‘రాత్రి’ అనేది కేవలం కాలం మాత్రమే కాక సమాజం ఎదుర్కొంటున్న సుదీర్ఘమైన చీకటి కాలంగా మారడం కవితా శిల్పానికి పరాకాష్ట.

     భావ వ్యక్తీకరణ పరంగా కవి పాఠకులను నేరుగా ఆందోళనలోకి, ఆలోచనల్లోకి నెట్టివేస్తారు. కవిత ముగింపు వాక్యాలైన:

     ఆకలి యాత్ర  

      అవమానితుల యాత్ర  

      శోకార్తుల యాత్ర 

      వీధుల్లో  

      నగరాల్లో 

      సాగుతూనే ఉంది 

      ప్రజలు నడుస్తున్నారు 

      నేనూ నడుస్తున్నా

     పై కవితా వాక్యాలలో చిన్న చిన్న పదాలను ఒకదాని కింద ఒకటి అమర్చడం గమనించారు కదా!. దీని వెనుక ‘లైన్-బ్రేక్ శిల్పం’ (Line-break Architecture) అనే విశిష్ట సాంకేతికత దాగి ఉంది. యాత్రికులు భారంగా వేసే ఒక్కో అడుగులోని ‘అడుగుల లయను’ అనుభూతింపజేయడానికి, పొడవైన రోడ్డును లేదా సాగిపోయే జనప్రవాహాన్ని దృశ్యాత్మకంగా (Visual structure) ఆవిష్కరించడానికి కవి ఈ అమరికను ఎంచుకున్నారు. పదాలను ఇలా విరిచి రాయడం వల్ల ‘ఆకలి’, ‘అవమానం’, ‘శోకం’ వంటి పదాల గాఢత పాఠకుడిపై తీవ్రమైన ప్రభావం చూపుతుంది.

     పై వాక్యాలలో గొప్ప సామాజిక స్పృహను చాటుతూనే ఎంతటి విపత్తు వచ్చినా మానవ మనుగడ ఆగిపోదని, ఆ సుదీర్ఘ యాత్రలో కవి తాను సమాజానికి వేరుగా కాక ప్రజలతో కలిసి నడుస్తున్నానని చెప్పడం ద్వారా కవితాత్మక ఐక్యతను సాధించారు.

     చివరగా “ప్రజలు నడుస్తున్నారు / నేనూ నడుస్తున్నా” అనే చిన్న వాక్యాలు పలాయనవాదాన్ని తోసిరాజంటూ, శ్రమజీవుల సమష్టి పోరాటంలో కవి తన ఉనికిని చాటుకునే దృఢత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తాయి.

     నేటి ఆధునిక, సాంకేతిక సమాజంలో మనుషులు భౌతికంగా దగ్గరవుతున్నప్పటికీ, మానసికంగా తీవ్రమైన ఏకాంతాన్ని, నిశ్శబ్దాన్ని అనుభవిస్తున్నారు. ఈ నేపథ్యంలో ‘సుదీర్ఘం’ కవిత వ్యక్తిగత ఆవేదనల్లో కూరుకుపోకుండా, చుట్టూ ఉన్న సామాజిక వాస్తవికతలను, పక్కవారి కష్టాలను గమనించాలనే స్పృహను కలిగిస్తుంది. విపత్తులు, ఆర్థిక మాంద్యాలు, సామాజిక అసమానతలు మానవాళిని చుట్టుముట్టినప్పుడు మనిషికి కావాల్సింది పలాయనవాదం కాదని, ‘నడుస్తున్న ప్రజలతో తాను కూడా నడవడం’ అనే సామూహిక ఐక్యతే అసలైన బలం అని ఈ కవిత పాఠకులకు గుర్తు చేస్తుంది. ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో నైతిక ధైర్యాన్ని, సామాజిక బాధ్యతను, సమష్టి జీవన సూత్రాన్ని గుర్తుచేయడమే నేటి సమాజానికి ఈ కవిత అందించే సందేశం.

*