కాలం మింగేసిన ఒక లోకం

చరిత్ర పుస్తకాలు విజయనగరాన్ని ఒక సామ్రాజ్యంగా పరిచయం చేస్తాయి. విదేశీ యాత్రికుల వర్ణనలు దాని వైభవాన్ని వివరిస్తాయి. కానీ ఆ రాళ్ల మధ్య నిలబడినప్పుడు అనిపించే అనుభూతిని ఏ చరిత్ర గ్రంథమూ పూర్తిగా నమోదు చేయలేదు. ఒకప్పుడు ప్రపంచాన్ని ఆశ్చర్యపరిచిన నగరం నేడు మౌనంగా నిలబడి ఉండటం వెనుక ఒక విషాదం ఉంది. అదే సమయంలో ఒక గొప్ప ప్రశ్న కూడా ఉంది. ఆ అపార సంపద ఏమైంది? తాళికోట యుద్ధం తర్వాత ఏనుగుల పై తరలించబడిందని ప్రచారంలో ఉన్న ఆ నిధి ఎక్కడికి వెళ్లింది? పెనుకొండ చేరిందా? తిరుపతి చేరిందా? లేక చరిత్ర ఇప్పటికీ తన గుండెల్లో దాచుకున్న మరొక రహస్యమా?

ఈ ప్రశ్నలే డా. కె.ఎన్. గణేశయ్య గారు రచించిన ‘ఏనుగెక్కిన సంపద’ నవలకు మూలం. అయితే ఈ నవల ముందుకు సాగేకొద్దీ అది కేవలం ఒక నిధి అన్వేషణ కాదని అర్థమవుతుంది. అది ఒక నాగరికత తన జ్ఞాపకాలను ఎలా దాచుకుంటుందో, ఒక సమాజం తన గతాన్ని ఎలా గుర్తుంచుకుంటుందో, చరిత్ర మరియు మరచిపోవడం మధ్య ఎలాంటి పోరాటం నడుస్తుందో చెప్పే మహత్తరమైన అన్వేషణగా రూపాంతరం చెందుతుంది. హంపి కేవలం ఒక ప్రదేశం కాదు, అది కాలం నిల్వ చేసుకున్న ఒక మౌన గ్రంథం. పెనుకొండ ఒక కోట మాత్రమే కాదు, అది పతనమవుతున్న ఒక సామ్రాజ్యం చివరి ఆశ్రయం. తిరుపతి ఒక యాత్రాక్షేత్రం మాత్రమే కాదు, అది చరిత్ర, విశ్వాసం, అధికారాల కలయిక. అందుకే ఈ నవల చదవడం అంటే ఒక కథను అనుసరించడం మాత్రమే కాదు కాలం మట్టిలో దాగి ఉన్న జ్ఞాపకాల మధ్య నడవడం. హంపి రాళ్లను చూస్తూ నిలబడిన ప్రతి ఒక్కరికీ ఎప్పుడో ఒకసారి కలిగే ప్రశ్నలను రచయిత కథగా మలిచారు. మనం కోల్పోయింది సంపదనా? లేక ఆ సంపదను సృష్టించిన మనుషుల జ్ఞాపకాలనా? అనే ప్రశ్న ఈ నవలలో ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉంటుంది.

ఇందులో ఆసక్తికరమైనది నంజమ్మ పాత్ర. ఒక జానపద గాయని హత్యతో ప్రారంభమయ్యే కథ క్రమంగా ఒక నాగరికత జ్ఞాపకాల వైపు మళ్లిచడం ఈ రచన ప్రతేకం. నంజమ్మ మొదట ఒక వ్యక్తిగా కనిపిస్తుంది. తర్వాత ఒక స్వరంగా మారుతుంది. చివరికి ఒక చరిత్రగా నిలుస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో కనిపించని ప్రజల ఉనికిని ఆమె ప్రతిబింబిస్తుంది. చరిత్రలో రాజులు నిలుస్తారు. యుద్ధాలు నిలుస్తాయి. విజయాలు నిలుస్తాయి. కానీ ప్రజలు మాయమవుతారు. వారి కష్టాలు, వారి ఆనందాలు, వారి ప్రేమలు, వారి భయాలు, వారి పాటలు చరిత్ర పుటలలో చోటు పొందవు. అవి జానపద గీతాలలో, మౌఖిక సంప్రదాయాలలో, సామూహిక జ్ఞాపకాలలో మాత్రమే బతుకుతాయి.

నంజమ్మ అలాంటి స్మృతికి ప్రతీక. ఆమె మరణం ఒక వ్యక్తి మరణం కాదు ఒక జ్ఞాపకాన్ని మౌనం చేయాలనే ప్రయత్నం. కానీ ఈ నవల మనకు చెప్పే గొప్ప సత్యం జ్ఞాపకాలను పూర్తిగా చంపడం అసాధ్యం. ఒక గాయకురాలు చనిపోవచ్చు, కానీ పాట చనిపోదు. ఒక శరీరం కనుమరుగవచ్చు, కానీ అది మోసుకెళ్లిన కథ జీవిస్తుంది. నంజమ్మ ద్వారా గణేశయ్య గారు అధికారిక చరిత్ర లోపల ఉన్న ప్రజల చరిత్రను మన ముందుకు తీసుకొస్తారు.

ఇక్కడే ఈ నవల సాధారణ చారిత్రక థ్రిల్లర్‌ స్థాయిని దాటి ఒక సామాజిక తాత్విక రచనగా మారుతుంది. ఎందుకంటే ఇది నిధి గురించిన ప్రశ్న కంటే పెద్ద ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది చరిత్రను నిజంగా ఎవరు కాపాడతారు? శాసనాలా? రాజులా? లేక పాటలు పాడే ప్రజలా? ఈ ప్రశ్నకు రచయిత ప్రత్యక్ష సమాధానం ఇవ్వరు, కానీ నవల ముగిసే సమయానికి పాఠకుడే ఆ సమాధానాన్ని కనుగొంటాడు. చరిత్ర పుస్తకాలలో ఎంత ఉందో, ప్రజల జ్ఞాపకాలలో కూడా అంతే ఉందని అర్థమవుతుంది. అందుకే నంజమ్మ ఈ నవలలో ఒక పాత్ర కాదు మరచిపోకుండా ఉండటానికి పోరాడే మానవ జ్ఞాపకశక్తికి ప్రతీక.

హంపి ఈ నవలలో ఒక నేపథ్యం కాదు, అది స్వయంగా ఒక పాత్ర. అక్కడి ప్రతి రాయి మాట్లాడుతుంది. ప్రతి శిథిలం ఒక కథ చెబుతుంది. ప్రతి విరిగిన స్తంభం ఒక నాగరికత ఊపిరిని  మోస్తుంది. గణేశయ్య హంపిని వర్ణించే విధానం పురావస్తు శాస్త్రవేత్త దృష్టి, చరిత్రకారుడి ఆసక్తి, కవి సున్నితత్వం మూడింటి కలయిక. సాధారణంగా శిథిలాలను మనం గత వైభవానికి గుర్తులుగా చూస్తాం. కానీ ఈ నవల వాటిని మానవ అస్తిత్వానికి అద్దంగా చూపిస్తుంది.

ఒకప్పుడు ప్రపంచ వ్యాపారులు చేరుకున్న మార్కెట్లు, వజ్రాల వ్యాపారంతో కిటకిటలాడిన వీధులు, కళాకారుల ప్రతిభతో వెలిగిన రాజధానులు ఇవన్నీ ఇప్పుడు మౌనంగా నిలబడి ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఒక గొప్ప తాత్విక సత్యాన్ని మనకు గుర్తు చేస్తారు.

మనిషి నిర్మించిన ప్రతిదీ అశాశ్వతమే. రాజ్యాలు కూలిపోతాయి, అధికారాలు మారిపోతాయి, సంపదలు కనుమరుగవుతాయి. కానీ కథలు మిగులుతాయి, జ్ఞాపకాలు మిగులుతాయి. అందుకే ఈ నవలలో నిధి అనేది క్రమంగా తన అర్థాన్ని మార్చుకుంటుంది. మొదట బంగారం కోసం వెతుకుతున్నామనిపిస్తుంది, తర్వాత చరిత్ర కోసం వెతుకుతున్నామనిపిస్తుంది, చివరికి మనం వెతుకుతున్నది జ్ఞాపకం అని తెలుస్తుంది. భూమి అడుగున దాగి ఉన్న బంగారం కంటే కాలం అడుగున దాగి ఉన్న కథలు విలువైనవని ఈ నవల మనకు తెలియజేస్తుంది. ప్రతి శాసనం, ప్రతి జానపద గీతం, ప్రతి మౌఖిక కథనం ఇక్కడ ఒక పురావస్తు వస్తువులా మారిపోతుంది. అవి సమాచారాన్ని మాత్రమే ఇవ్వవు; ఒకప్పుడు జీవించిన మనుషుల ఆత్మను మనకు పరిచయం చేస్తాయి.

తిరుపతి అంశం ఈ నవలలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన చర్చనీయాంశమైన భాగం. సాధారణంగా భక్తిని చరిత్ర నుంచి వేరు చేస్తాం. చరిత్ర అంటే వాస్తవాలు, భక్తి అంటే విశ్వాసం అని భావిస్తాం. కానీ ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని రచయిత ఇక్కడ లోతుగా పరిశీలిస్తారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తిరుపతికి ఎందుకు అంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు? విజయనగర సామ్రాజ్య ఆర్థిక నిర్మాణంలో దేవాలయాల పాత్ర ఏమిటి? తిరుపతి సంపద వెనుక ఉన్న చారిత్రక ప్రవాహాలు ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలను ఆయన ముందుకు తెస్తారు. కొన్ని వాదనలు వివాదాస్పదంగా అనిపించవచ్చు, కొన్ని ఊహాగానాల్లా కనిపించవచ్చు, కానీ అవన్నీ పాఠకుడిని ఆలోచింపజేస్తాయి. అదే ఈ నవల బలం.

ఇది సిద్ధంగా ఉన్న సమాధానాలు ఇవ్వదు, ప్రశ్నలను మాత్రమే ఇస్తుంది. చరిత్ర అనేది ఎప్పుడూ ముగిసిపోయిన అధ్యాయం కాదని, ప్రతి తరం దానిని మళ్లీ చదువుతుందని, మళ్లీ అర్థం చేసుకుంటుందని, మళ్లీ ప్రశిస్తుందని గుర్తు చేస్తుంది. ఇక్కడ రచయిత పరిశోధన, ఊహ, విశ్వాసం, చరిత్రలను ఒకే వేదిక పైకి తీసుకొస్తారు. ఫలితంగా ఈ నవల కేవలం ఒక రహస్యాన్వేషణగా కాకుండా జ్ఞానం స్వభావం గురించిన చర్చగా మారుతుంది. మనం నిజమని నమ్మే విషయాలు ఎంతవరకు ఆధారాల పై నిలిచివున్నాయి? ఎంతవరకు సంప్రదాయాల పై ఆధారపడ్డాయి? అనే ప్రశ్నలను ఇది పాఠకుడి ముందుంచుతుంది.

హంపి రాళ్ల మౌనం మనలో మార్మోగుతూనే ఉంటుంది. అప్పుడు అర్థమవుతుంది కాలం కప్పిపుచ్చిన బంగారం కంటే, కాలాన్ని దాటి మనతో మాట్లాడే చరిత్రే అసలైన సంపద అని. బహుశా అందుకేనేమో, ఏనుగెక్కిన సంపద చదివాక మనం విజయనగర సామ్రాజ్యం గురించి మాత్రమే ఆలోచించం; మన గురించి కూడా ఆలోచించడం మొదలుపెడతాం. మనం కూడా ఒక రోజు చరిత్రలో కలిసిపోయే మనుషులమే కదా అని అనిపిస్తుంది. మనం నిర్మించుకునే ఇళ్లు, సంపాదించుకునే సంపద, సాధించుకునే విజయాలు కాలగర్భంలో కలిసిపోవచ్చు.

కానీ మనం చెప్పుకున్న కథలు, పంచుకున్న జ్ఞాపకాలు, ప్రేమించిన మనుషులు, మన ఉనికికి అర్థం ఇచ్చిన అనుభవాలు మాత్రం కాలాన్ని దాటి ప్రయాణిస్తాయి.

గణేశయ్య గారి రచనలో అత్యంత ప్రశంసనీయమైన అంశం పరిశోధన మరియు కల్పన మధ్య ఉన్న సమతుల్యత. చారిత్రక నవలలు సాధారణంగా రెండు ప్రమాదాలలో పడతాయి సమాచారం భారంతో కథను చంపేయడం లేదా కథ కోసం చరిత్రను త్యాగం చేయడం. ఏనుగెక్కిన సంపద ఈ రెండింటినీ తప్పించుకుంటుంది. పురావస్తు పరిశోధనలు, చారిత్రక ఆధారాలు, స్థానిక కథనాలు, జానపద సంప్రదాయాలు, భౌగోళిక సూచనలు—ఇవన్నీ కథలో సహజంగా కలిసిపోతాయి. అందువల్ల పాఠకుడు ఒక నవల చదువుతున్నాననే భావనతో పాటు ఒక చారిత్రక అన్వేషణలో పాల్గొంటున్నాననే అనుభూతిని కూడా పొందుతాడు. ముఖ్యంగా రచయిత స్వయంగా ప్రదేశాలను సందర్శించడం, స్థానిక జ్ఞాపకాలలో దాగి ఉన్న చరిత్రను వెలికితీయడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు ఈ రచనకు విశ్వసనీయతను ఇస్తాయి.

 చివరి పేజీ పూర్తయిన తర్వాత కూడా కథ ముగియదు, నిజానికి అప్పుడే మొదలవుతుంది. హంపి మనలో ఒక ప్రదేశంగా మిగలదు, ఒక అనుభూతిగా మారుతుంది. పెనుకొండ ఒక కోటగా గుర్తుండదు, ఒక ప్రశ్నగా వెంటాడుతుంది. నంజమ్మ ఒక పాత్రగా గుర్తుండదు, ఒక ప్రతిధ్వనిగా మిగులుతుంది. విజయనగర సామ్రాజ్యం ఒక చారిత్రక అధ్యాయంగా కనిపించదు; మనిషి అస్తిత్వానికి అద్దంలా నిలుస్తుంది. ఒక నాగరికత యొక్క అసలైన సంపద ఏమిటి అనే ప్రశ్న పదేపదే మనసులోకి వస్తుంది బంగారమా? వజ్రాలా? రాజభవనాలా? లేక తన గురించి తాను చెప్పుకున్న కథలా?

విజయనగరం తన బంగారాన్ని కోల్పోయి ఉండవచ్చు. తన వజ్రాలను కోల్పోయి ఉండవచ్చు. తన రాజభవనాలను కోల్పోయి ఉండవచ్చు. కానీ తన కథను పూర్తిగా కోల్పోలేదు. ఆ కథ ఇంకా హంపి రాళ్లలో ఉంది. జానపద గీతాలలో ఉంది. ప్రజల జ్ఞాపకాలలో ఉంది. చరిత్రను ప్రేమించే వారి ప్రశ్నలలో ఉంది.

ఏనుగెక్కిన సంపద చివరికి ఒక నిధి అన్వేషణ కథ కాదు. అది కాలం చేత చెదిరిపోయిన ఒక నాగరికత తనను తాను ఎలా గుర్తుంచుకుంటుందో చెప్పే జ్ఞాపకాల యాత్ర. ఈ నవల చదివాక మనం విజయనగరాన్ని మాత్రమే కాదు, మన జీవితాన్నీ కొత్తగా ఆలోచించడం ప్రారంభిస్తాం. కాలం దోచుకోలేని అసలైన సంపద బంగారం కాదు; మనల్ని మనంగా నిలబెట్టే జ్ఞాపకాలేనని ఈ నవల మౌనంగా చెబుతుంది.

*